Djdomin o 12:04, 19 lip 2006

2006-07-19T12:04:56Z

Djdomin o 12:02, 19 lip 2006

2006-07-19T12:02:41Z

Djdomin o 14:53, 18 lip 2006

2006-07-18T14:53:26Z

Djdomin o 14:44, 18 lip 2006

2006-07-18T14:44:12Z

Djdomin o 14:43, 18 lip 2006

2006-07-18T14:43:20Z

Djdomin o 14:35, 18 lip 2006

2006-07-18T14:35:36Z

Djdomin o 14:32, 18 lip 2006

2006-07-18T14:32:38Z

Nowa strona

'''Kawa''' (arab. ''qahwa'', tur. ''kahve'', wł. ''caffè'') - Napój sporządzany z palonych, a następnie zmielonych lub poddanych instantyzacji ziaren kawowca, zwykle podawany na gorąco. Pochodzi z Etiopii, w Europie pojawił się około XVI wieku. Jedna najpopularniejszych używek na ziemi i główne źródło [[kofeina|kofeiny]]. Działa pobudzająco i orzeźwiająco, przyśpiesza przemianę materii i zwiększa sprawność myślenia. Rocznie produkuje się około 6,7 miliona ton kawy. Dotąd nie udowodniono jej negatywnego wpływu na organizm człowieka. Szkodliwe dla zdrowia może być natomiast picie kawy w zbyt dużych ilościach.

==Historia kawy w skrócie==

Po zwycięstwie pod Wiedniem w 1683 Polak Franciszek Jerzy Kulczycki założył pierwszy kafehauz w stolicy
Austrii. Legenda mówi, że zrobił to korzystając z zapasów kawy porzuconych przez uciekających Turków.
Następnie pomógł on spopularyzować zwyczaj dodawania do napoju cukru i mleka.
Do niedawna w Wiedniu istniała tradycja wywieszania portretu Kulczyckiego (niem. Kolschitzky)
w oknach kawiarni.

Do Polski kawa dotarła pod koniec XVII wieku z południa, od panujących nad Mołdawią Turków.
Wiadomo, że jej miłośnikami byli Jan III Sobieski, oraz Bohdan Chmielnicki, powszechnie jednak nowy
napój uznawano za niesmaczny, a nawet szkodliwy.

Potępiali go m.in. Wacław Potocki i Jan Andrzej Morsztyn. Kawa zyskała większą popularność dopiero
na przełomie XVIII i XVIII. Najpierw moda na jej spożycie ogarnęła Gdańsk, gdzie powstały pierwsze
kawiarnie zwane kafehauzami. Następnie rozpowszechniła się na resztę kraju.

Początkowo kawa była napojem elitarnym, ale od XVIII w. stała się bardziej popularna i łatwiej dostępna.

Początkowo kawę pito na wzór wschodni, czyli bez żadnych dodatków.
Szybko zaczęto jednak dodawać m.in. [[mleko]], słodką [[śmietana|śmietankę]], [[cukier]],
a nawet [[sól]]. Pod koniec XVIII wieku mocna kawa "po polsku", pita z wyborową tłustą śmietanką,
wśród cudzoziemców dorównywała sławą naszemu [[chleb]]owi.
Dla odróżnienia kawę słabą zwano "niemiecką" lub "śląską".
Czarną kawę pijano już tylko w czasie postów celem umartwiania się.

W drugiej połowie XVIII wieku z Prus przyszła praktyka mieszania kawy z [[cykoria|cykorią]].
W 1818 Ferdynard Bohm założył we Włocławku]] pierwszą wytwórnię [[kawa zbożowa|kawy zbożowej]].
W użyciu, szczególnie wśród ludzi niezamożnych były też inne jej substytuty wytwarzane m.in z [[bób|bobu]], [[żołądź|żołędzi]] lub palonego [[groch]]u.

Odmienny obyczaj spożycia kawy wykształcił się wśród ziemiaństwa. Zamożna szlachta
zatrudniała wykwalifikowaną służbę, której zadaniem było parzenie kawy. Za idealny napój w XIX wieku
uznawano ten mający ''czarność węgla, przejrzystość bursztynu, zapach mokki i gęstość miodowego płynu''
Kawę podawano rankiem do łóżka państwa „na rozbudzenie”.
Pijano ją także dla smaku podczas podwieczorku.

Handlem kawą na ziemiach polskich zajmowali się początkowo kupcy obracającymi wszelkimi towarami.
Aż do końca XIX wieku sprzedawano kawę w postaci surowej. Palić należało ją samemu.
Służyły temu skomplikowane maszynki do kawy, będące obowiązkowym wyposażeniem mieszczańskiego, bądź
inteligenckiego domu. Ponieważ efekt nie zawsze był dobry, lepiej było wybrać się do kawiarni.

Podczas II wojny światowej powróciły dawne sposoby wytwarzania kawy domowymi sposobami.
Otrzymywano ją przede wszystkim z żołędzi palonych na płycie kuchennej. Niedobory kawy nie zniknęły
w okresie PRLu, stając się ważnym problemem społecznym. Kawa stała się niezbędnym elementem życia
biurowego, szczególnie po wprowadzeniu w latach 60. w Warszawie przepisu o rozpoczynaniu pracy o
godzinie szóstej. W efekcie używka zaczęła stanowić jeden z najpowszechniejszych rodzajów łapówek.
Importowane ziarna bezskutecznie próbowano zastąpić kawą zbożową rodzimej produkcji („Inka”).
Spadkiem po PRLu stał się między innymi zwyczaj podawania kawy w szklankach, a nie filiżankach.

==Działanie i wpływ na zdrowie==
Dzięki zawartości [[kofeina|kofeiny]] kawa pełni rolę stymulującą. Pobudza organizm, zwiększa
sprawność myślenia, znosi zmęczenie psychiczne i fizyczne. Ze względu na swoje właściwości pita jest
przede wszystkim rano, często w dużych ilościach. Bezpośredni wpływ kofeiny zaczyna się odczuwać
po około pół godzinie.

Już od XVI wieku, kiedy kawę sprowadzono do Europy budziła ona wiele kontrowersji. Z jednej strony
chwalono jej niezwykłe działanie, z drugiej oskarżano o wywoływanie wiele różnych schorzeń, m.in. problemów żołądkowych, zawałów serca, raka i osteoporozy. W XVI-wiecznej Anglii podejrzewano nawet, że istnieje związek między impotencją i spożyciem nowej używki. Krytyka nasiliła się w XIX wieku wraz z
rozpowszechnieniem napoju. Coraz częstsze było tzw. „zdenerwowanie kofeinowe”, występujące w efekcie
spożycia zbyt dużej ilości kawy.

Badania przeprowadzane w XIX i XX wieku nie zdołały jasno wykazać do jakich chorób może doprowadzić picie kawy, choć nigdy też nie zaliczano jej do zdrowej żywności. Dopiero w ostatnich dekadach przeprowadzono wiarygodne testy na dostatecznie dużych grupach pacjentów. Mimo to naukowcy wciąż nie są zgodni w kwestii wpływu kawy na zdrowie.
Wynika to przede wszystkim z trudności przeprowadzenia pewnych badań. Wymagają one nie tylko dużej
liczby osób, ale także właściwego ujęcia niezależnych czynników: zwyczajów żywieniowych, płci, masy, ogólnej kondycji, chorób, poziomu
[[cholesterol]]u itd.

Według najbardziej wiarygodnych badań:
* Spożycie kawy nie jest związane ze wzrostem ryzyka udaru mózgu i chorób serca
* Nie ma związku pomiędzy umiarkowanym spożywaniem kofeiny, a ogólnym poziomem cholesterolu u człowieka.
* Nie udowodniono związku między spożyciem kawy a występowaniem chorób nowotworowych. Tego typu relacje pojawiają się dopiero w przypadku przyjmowania kofeiny w bardzo dużych ilościach.
* Kawa może zwiększać tętno, szczególnie gdy jest rzadko pita. Częste przyjmowanie kofeiny sprawia, że efekt ten zanika. Nie udowodniono związku między nadciśnieniem a spożyciem kawy.
* Kawa wypłukuje [[wapń]] z organizmu, jednak efekt ten jest na tyle niewielki, że nawet spożywanie jej w dużych ilościach nie zwiększa szansy zachorowania na osteoporozę.
* Brakuje dowodów na negatywny wpływ kawy spożywanej w umiarkowanej ilości na kobiety w ciąży i płód. Nie udowodniono także związku między piciem kawy przez matkę a wcześniactwem.

===Pozytywne właściwości===
Według niektórych badań kawa pita w umiarkowanych ilościach posiada pewne pozytywne, niekiedy nawet lecznicze właściwości.
* Polepsza pamięć krótkotrwałą i chwilowo podwyższa poziom IQ.
* Obniża szanse zachorowania na marskość wątroby.
* Dotlenia organizm, przez co ułatwia koncentracje, a także pozytywnie wpływa na krążenie i układ trawienny.
* Przyśpiesza metabolizm, tym samym zwiększa tempo przemiany lipidów i pomaga zapobiegać zmęczeniu mięśni.
* Zmniejsza szanse wystąpienia u mężczyzn kamicy żółciowej.
* Przyczynia sie do zmniejszenia zachorowalności na nowotwory pęcherza wsród palaczy.
* Zmniejsza szanse zachorowania na chorobę Parkinsona.
* Nawet do 50% zmniejsza szanse zachorowania na cukrzycę typu II.
* Zmniejsza szanse zachorowania na raka jelita i wątroby (hepatomę).
* Zwiększa efektywność środków przeciwbólowych
* Jest głównym przeciwutleniaczem w diecie osób spożywających niewiele owoców i warzyw.

===Negatywne właściwości===
Badania wykazują także negatywne skutki picia kawy. Wiążą się one przede wszystkim z zawartą w niej kofeiną. Zwykle dotyczą przypadków spożywania kawy w zbyt dużych ilościach.

* Spożycie zbyt dużej ilości kawy może wywoływać uczucie nerwowości, niepokoju i rozdrażnienia (tzw. „zdenerwowanie kofeinowe”).
* Podobnie jak herbata wpływa na żółknięcie zębów i może prowadzić do próchnicy.
* Ze względu na swoje właściwości pobudzające u większości ludzi utrudnia zasypianie (u nielicznych występuje efekt przeciwny).
* Nieznacznie zmniejsza płodnośćzarówno u mężczyzn jak i u kobiet.
* Spożycie dużej ilości kawy przez kobietę w ciąży może zwiększać prawdopodobieństwo martwego urodzenia. W związku z tym zalecane jest, by osoby w ciąży piły do dwóch filiżanek kawy dziennie.
* Gotowana kawa może w dużym stopniu wpływać na podniesienie poziomu cholesterolu.
* Kawa może zwiększać prawdopodobieństwa ataku serca u osób o wolniejszym metabolizmie (posiadających [[gen]] spowalniający detoksykację kofeiny w wątrobie) nawet o 133% w przypadku picia powyżej 4 filiżanek dziennie. Wspomniany gen posiadało 54% osób uczestniczących w badaniu.
* Spożycie dużej ilości kawy może zwiększyć prawdopodobieństwo niektórych chorób serca.

===Zalecane spożycie===

Większość naukowców zaleca spożywanie do 500 mg kofeiny dziennie, co przekłada się na około 4 filiżanki
kawy. Przyjmuje się, że kawa w tej ilości nie tylko nie jest szkodliwa, ale może nawet pozytywnie
wpływać na organizm człowieka. W przypadku spożycia większej dawki kawy występować mogą wyżej
wymienione skutki negatywne. Powyżej 1000 mg kofeina staje się trująca. Dokładna granica toksyczności
zależy od właściwej danej osobie odporności na ten związek chemiczny. Za minimalną dawkę śmiertelną
uznaje się 3200 mg (przyjmowane w jednej dawce). Realna dawka śmiertelna (przyjmowana w formie kawy)
to 10 g, czyli około 80 filiżanek.

==Substytuty==
* Patrz: [[kawa zbożowa]]
==Ciekawostki==
Na świecie istnieje wiele gatunków kawy, ale jednym z najbardziej wyjątkowych jest kawa Luwak. Jest
to najdroższa kawa świata, której kilogram kosztuje 400 dolarów. Ziarna wydobywa się z odchodów
indonezyjskiego łaskuna muzanga (''Paradoxurus hermaphroditus'') z rodziny łaszowatych, który zjada
tylko najlepsze owoce kawy. Po częściowym nadtrawieniu w żołądku zwierzęcia kawa traci gorzki smak i
zyskuje lepszy aromat. Po wyprażeniu trafia głównie na stoły Kalifornijczyków.

==Zobacz też==
* [[kawa bezkofeinowa]]
* [[kawa zbożowa]]

<small>''Źródło: Wikipedia''</small>

[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]]

@@ Linia 117: / Linia 117: @@
 *[[kawa zbożowa]]
 *[[kawa z kawą]]
 ==Ciekawostki==

←poprzednia wersja		Wersja z 14:53, 18 lip 2006
Linia 124:		Linia 124:
	<small>''Źródło: Wikipedia''</small>		<small>''Źródło: Wikipedia''</small>

−	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]][[Kategoria:Napoje bezalkoholowe]]	+	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]]
		+	[[Kategoria:Napoje bezalkoholowe]]
		+	[[Kategoria:Artykuły spożywcze]]

←poprzednia wersja		Wersja z 14:44, 18 lip 2006
Linia 124:		Linia 124:
	<small>''Źródło: Wikipedia''</small>		<small>''Źródło: Wikipedia''</small>

−	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]][[Kategoria:Napoje bezalkoholowe~~]][[Kategoria:Spiżarnia domowa~~]]	+	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]][[Kategoria:Napoje bezalkoholowe]]

←poprzednia wersja		Wersja z 14:43, 18 lip 2006
Linia 124:		Linia 124:
	<small>''Źródło: Wikipedia''</small>		<small>''Źródło: Wikipedia''</small>

−	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]][[Kategoria:Napoje bezalkoholowe]]	+	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]][[Kategoria:Napoje bezalkoholowe]][[Kategoria:Spiżarnia domowa]]

←poprzednia wersja		Wersja z 14:35, 18 lip 2006
Linia 124:		Linia 124:
	<small>''Źródło: Wikipedia''</small>		<small>''Źródło: Wikipedia''</small>

−	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]]	+	[[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]][[Kategoria:Napoje bezalkoholowe]]

@@ Linia 110: / Linia 110: @@
 ==Substytuty==
-* Patrz: [[kawa zbożowa]]
+Ze względu na cenę, dostępność i / lub oddziaływanie na organizm człowieka, kawa naturalna bywa zastępowana
 ==Ciekawostki==
 Na świecie istnieje wiele gatunków kawy, ale jednym z najbardziej wyjątkowych jest kawa Luwak. Jest
@@ Linia 122: / Linia 129: @@
 * [[kawa zbożowa]]
-<small>''Źródło: Wikipedia''</small>
+<small>''Źródło: Wikipedia, zmienione''</small>
 [[Kategoria:Przyprawy, zioła, ingrediencje]]
 [[Kategoria:Napoje bezalkoholowe]]
 [[Kategoria:Artykuły spożywcze]]